Hevpeyvînek bi Kazim Baba re - Ciwan Tengezar

Hevpeyvîn: Ciwan Tengezar

Heta niha aliyê siyasî ya Kazim Baba tê zanîn, îcar em dixwazin li ser qizilbaşiya kurdan, eşîr û herêman bipeyivin. Li çalakiyeke qizilbaşan de em rastî hev hatin û kek Kazim pêşniyara hevpeyvînê qebûl kir.

Qasî ku em dizanin hûn ji eşîra „Kumsor“ê ne. Gelo peyva „Qizilbaş“ ji Kumsorê derketiye? Yan na ferqa wan çi ne?

Ez ne ji eşîra Kimsoran im. Ez ji mala Bozî me. Ev jî ji eşîra Kureyşan in. Kimsorên li Vartoyê û Xinisê talibên mala Bozî ne. Li Vartoyê sê gundên (Xirbê Yaqûb, Kovik û Taçî) Kimsorî hene. Li gundekî (Zaçêx) jî malbatek heye. Kimsoran eşîrekî Dêrsimî ye. Şaxek ji Konfederasyona Şadlû-Sadyan in. Ji Dersimê çûne Xorasan û cardin bi eşîrên Dêrsimî re vegeriyane Dersimê.
Kimsor, an jî kumsor bi tirkî ku were wergerandin dibe qizilbaş. Qizilbaş peyveke tirkî ye. Berê peyva Kumsor, an jî peyva qizilbaşî hatiye xebitandin nayê zanîn. Qasî ku ez dizanim dema Safi ad-Din Ardabili (Ev jî ji Fruz Sah Zerrin-Kullah al- Kurdî al Gilanî ye) bixwe kurd bûye. Di dema Safi ad-Din de ew peyva hatiye bi karanîn. Li Tebrizê ku xanedaniya Rawadiyan di sala 1071an de belav dibe, dûre kesên vê tarîqate (ku kumsor in, yanê kumên wan sor in) komeke leşkerî pêk tînin. Bi pêşengiya Şah Ismail (Şah Ismail Abu´l-Mozafer bin Şex Haydar bin Şex Cuneyd Safawî. Bavê Şah Îsmail kurd, diya wî jî keça Uzun Hasan Halîme ye) dewleta Safewiyan (1501-1736) didamezirînin.

Çima ne elewî lê qizilbaşî?

Li gor min Elawî gotineke kurdî ye. Wateya wê ev e, yên ku elawê diparêzin. Elaw di wateya agir de ye. Agir jî li erdê nûnerê rojê ye. Ji çaran yek e. Vateya şewqê ye, ronahî ye, tariqatê ye.
Qizilbaş; gotineke tirkî ye. An jî Tirkmenî ye. Wateya wê bi kurdî kumsor, an jî sersor e. Kumên Elawiyan û yên leşkerên Safewiyan sor bûne. Ji ber vê ji Elawîyan re Kumsor an jî bi tirkî Qizilbaş hatiye gotin.

Gelo çi ye Elewîtî/qizilbaşî? Kî ye pîr, li ku perwerde dibin? Mirov paşî dikare bibe qizilbaş? Şert çi ne?

Qizilbaşî; di wateya Elawîtî tê bikar anîn. Di Elawîtî de qatqat (kast) wek talib, koçek, rêber, pîr, murşîd hene. Talib yên ku ne rêber, pîr û murşîd in. Her eşirek an jî her gundekî Elawiyan rêberek, pîrek û murşîdekî xwe hene. Rêber, pîr û murşîd ocaxzade ne. Murşîd, pîr û rêbertî ji bav de dikeve destê lawan. Talib nikarin bibin rêber, pîr û murşîd. Rêber, pîr û murşîd di nav xwe de, talib jî di nav xwe de dizewicin. Lê di pêncî salên dawî de ev kevneşopî bi piranî rabûye.
Pîr di dergehan de, di ocaxan de, di malbata xwe de perwerde dibin. Medreseyên wan dergah in. Di dema Osmaniyan de ji bilî dergaha Haci-Bektaşî, dergehên din qedexe bûne. Li Haci-Bektaş de Yeniçerî jî hatine perwerde kirin. Yên din jî di malbata xwe de perwerde bûne.
Ger hûn Qizilbaşî di wateya elawîtî de bixebitînin merû nikare bibe qizilbaş, ger hûn Bektaşiyan jî têkin nav, belê merû paşê jî dikare bibe qizilbaş. Wek Yeniçeriyan.

Şertên elawîtiyê: Çar derî ne. Her derî jî deh qeydeyên xwe hene.

Çar derî:

1- Hiquq (şerîet), hewa ye, bûn e, talibî ye, destpêk e.
2- Oldarî (terîqet), agir e, iqrar e, vekirî gotin e, zanîn e.
3- Hostatî (Marîfet), av e, xwe zanîn e, gihîşatin e.
4- Rastî (Heqîqet), xwelî ye, heq di xwe de dîtin e.

Li herêma Vartoyê kîjan eşîr qizilbaş in, ji ku hatine? Sîstema kastê heye, kîjan eşîrên qizilbaş serdest bûn.

Eşîretên Vartoyê yên Elawî ji Dêrsimê hatine. Ew jî; Xormekan, Lolan, Kimsoran, Avdelan, Klavsiyan û Şadîyan in. Di oldarî de serdestiya eşîran nîne. Di qat qatê oldarî de murşîd, pîr, rêber pêşeng in. Yên din talib in. Her eşîrekî murşîdekî xwe, pîrekî xwe û rêberekî xwe hene. Herwiha di her eşîrê de malbatekê xanedan bûye. Wek mînak di eşîra xormekan de Mala Ferê.

Gava hûn li Vartoyê bûn qizilbaş baweriya xwe çawa bi cî danîn? Qasî em dizanin wêçaxê Mala Cem tune bû, we çawa dikir?

Ez ji varto yê me. Navê gundê min Taçî ye. Gundekî kimsoran e. Ew bi xwe jî elawî ne. Ez jî ji malbatekê û rêber im. Malbata me kurêşî ne. Ji Dêrsim, Qizil kilîse (Nazmiye), gundê Erisk hatine Xolxolê û dûre hatine Vartoyê. Îbadeta elawîyan ne tenê civat kirin e. Cem bi erebî ye. Wateya wî bi kurdî civat e. Dêmên civatê hene. Salê de carek (bi piranî zivistanan) pîr û rêber tên nav taliban. Ev dem pir caran civat çêdibin. Mala her talibî ciyê civatê ye. Di sêzdeyê sibatê şûn da roja duşem Rojiya Xizir dest pê dike û ta roja çarşemî didome. Roja pêncşemî, niyaz li ciyên pîroz tên belav kirin. Wê evarê jî di mala pîr, an jî rêber, an jî mala ku pîr û rêber lê mêvan in, de civat çêdibe.

Têkiliya kurdên qizilbaş û kurdên misilman çawa bûn? Ji ber bawerî problem derdiket; wek çi?

Varto di wî warî de cîyek dîrokî ye. Nîvê xwe Elawî ne, nîvê din jî Muslimanên Şafîî ne. Dema Osmaniyan de Mala Cibriyan ku bi xwe şafîî ne, Alayên Hemîdiyan pêkanîn. Navbera wan û Malbata Feran, ku eşîrek elawiyan e, şerê eşîrtî diqewimin. Ew wek şerê Elawîtî û şerê Sunîîtî didan xuyakirin. Herdu alîyan jî dixwastin ji xwe re alîgiran çêbikin. Dema cumhuriyetê de jî ew nakokî dom kir. Di Serhildana Şêx Saîd de jî gelek nexweşî/pirsgirek çêbûne. Lê dema ez li Vartoyê mamoste bûm (1969-1977) navbera Elawiyan û Suniyên Vartoyê de bûyereke nebaş neqewimî.

Gelo baweriya kurdên elewî û tirkên elewî yek e? Ferq çi ne, di navbera wan de çi cudatî hene?

Min li ser wan cudayetiyan lêkolîn nekirine. Gor ku ez dizanim; nirxên netewî ku li ser bawerî tesîr kiriye; cudayetiya wan nirxan hene. Di bawerî de jî hinek cudatî hene. Wek baweriya Xizir, Rojiya Xizir.
Bi piranî tirk girêdayê dergeha Haci-Bektaş in. Yanê Bektaşî ne. Herwiha di nav wan bi xwe de jî cûdayetî hene. Wek Tirkmen, textecî, yörük hwd.

Taybetmendiya Vartoyê çi bû/çi ne?

Taybetmendiya xwe ev e ku li Vartoyê cure cure gel û cure cure bawerî hene. Ji aliyê din ve jî di salên heftêyan de Varto bibû navenda siyasî û civakî li herêma xwe. Li Vartoyê du caran erdhej çêbûye, ji ber vê tirkiyê û ewrupayê belav bûne. Herî girîng jî ev e ku nakokîya ku berê navbera eşîrên elawî û suniyan de hebûn, niha tune ye. Di warê netewî û civakî de pêşketî ye.

Kî ye Kazim Baba?

Ew ez im. Ez kî me? Ez di sala hezarûnehesedûçilûşeşan, di hefteya diduya de li gundê Taçî yê ku pênc km. li rojavayê Vartoyê ye ji dayîk bûme. Ez hîn çilî bûme Erdheja Vartoyê ya çilûşeşan bûye. Di wî erdhejê de sê xweng û birayekî min mirine. Ji zarokên dê û bavê min bi tenê ez sax mame. Di hezarûnehezedûpêncîûdudan de li gundê me dibistan çêbû. Çiqas ku salên min piçûk bûn jî, ez li gundê xwe çûm dibistana seretayî. Min dibistana pêşîn li Vartoyê, dibistana navîn (lise) li Muşê xwend. Min li Erziromê Instîtuya perwerdeya mamosteyên matematik û fen xwend; hezarûnehesedûşestûşeşan de înstitut qedand û bûm mamosteyê matematik û fenê (fîzîk, kîmya, bîyologî). Tayina min derket dibistana Navîn ya Nava Elezîz. Di wê demê de di rêvebertiya sendika mamostan (TÖS) şaxê Eleziz de bûm. Hingê min gelek kesên ku li Tirkiyê navdar bûn nas kirin. Wek Ismez Özel, Fakir Baykurt, Demir Özlü, Feyzullah Ertugrul, Tarhana Osman, Mumtaz Kotan, Ibrahim Güçlü, hwd.
Şêstûnehan de ez hatim Vartoyê. Varto wekî gund bû. Avahiya dibistana navîn tune bû. Me di barakan de ders dida xwendekaran. Sala ewil min gelek zehmetî di warê civakî kişand. Dûre Varto bû navenda civakî li herêma xwe. Lê ez bûm qit li ber çavên Dewleta Tirk. Gelek bûyer li min qewîmîn. Di heftêûdudîyan de ez hatim girtin. Nezikê du salan di Di girtîgeha Leşkerî ya Diyarbekir de girtî mam. Girtîgehê de min gelek kesayetên kurd yên siyasetvan naskirin. Hinek ji wan çûne ser dilovaniya xwe. Ji wan re rehmet daxwaz dikim. Hinek ji wan dibînim. Ji yên sax re jî silametî, serketin daxwaz dikim. Ez jî di girtîgehê  de endamê „Ocak Komünü[Komûna Ocaxê]“ bûm. Hejmara me çardeh kes bûn. Caran zêde dibûn. Hevalekî me li ser wî helbestek bi navê „ONDÖRT KÜLÇE YÜREK“ nivîsandibû.
Dema ez hatim girtin ez ji memurtiyê hatim avêtin. Heftêûçaran de piştî efûya giştî re mafên min yê memurtîyê şun ve dan min. Ez carek din bûm mamoste li dibistana navîn li Vartoyê.
Heftêûçaran de „Ocak Komunu“ biryar da ku kovarek bi navê „Rizgari“ derbixe, weşanxaneyek bi navê „Komal“ damezirîne, Komeleyek gelerî bi navê „ASKD-DER“ bihûne. Ez di nav wî karî de bûm.
Bahara heftêûheftan min dest ji mamostetî berda. Bi agahdariya Ocak Komunê ez di ÇP de bûm berendam ji bo Parlamenta Tirkiyê. Min berendamî wenda kir. Payîza heftêûheftan de bûm Midurê Instituya perwerdeyê mamostan ji bo dibistana seretayî li Bîngolê. Dawiya heftêûheştan de ez hatim Mûşê bûm cîgirê midurê perwerdeya netewî ji bo bajarê Mûşê. Dawiya heftêûnahan de ez naçar bûm ku derkevim dervayê welat. Donzdeyê Çila heştê de ez derketim derveyê welat Berlînê. Hin jî li Berlînê dijîm. Karê min ê siyasî û civakî berdevam e. Gelek nasnameyên min hebûn û henin.
Ez zewicî me. Pênc zarok, heft neviyên min hene. Keçek jî neviyê min heye.

Hevpeyvîn: Ciwan Tengezar - nukurd.com